2.5. Funkcje państwa w gospodarce rynkowej

Jak już wiesz z poprzednich lekcji, gospodarka rynkowa to taki rodzaj gospodarki, w którym decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji są podejmowane przez podmioty gospodarcze, kierujące się własnym

interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalnego gospodarowania. Podstawą podejmowania tych decyzji są informacje płynące z rynku oraz oczekiwania podmiotów gospodarczych. Potrzeba ingerencji państwa w sprawy gospodarcze za pomocą

polityki ekonomicznej wypływa z ograniczonych możliwości mechanizmów rynkowych w rozwiązywaniu problemów społecznych (np. wzrastającego poziomu bezrobocia, ubóstwa, patologii i przestępczości). Jaką skalę powinny jednak mieć działania

państwa? Czy w gospodarce rynkowej zadaniem państwa jest zapewnienie szybkiego tempa wzrostu gospodarczego, czy – odpowiednich warunków życia dla wszystkich grup społecznych?

Cele polityki ekonomicznej państwa

Polityką ekonomiczną nazywamy oddziaływanie państwa na procesy gospodarcze, stosunki ekonomiczne oraz relacje gospodarcze z zagranicą. W gospodarce rynkowej podstawowymi celami polityki ekonomicznej

są cele:

  • ustrojowo-systemowe i polityczne, np. tworzenie prawa, wzmacnianie pozycji państwa na arenie międzynarodowej, decyzje o uczestniczeniu w globalnych organizacjach społeczno-
    -gospodarczych;
  • ekonomiczne, np. zwiększanie wzrostu gospodarczego, przedsiębiorczości, innowacyjności wszystkich podmiotów gospodarczych, umacnianie zdolności konkurencyjnej przedsiębiorstw i instytucji, zmiany w strukturze gospodarki;
  • społeczne, np. wyrównywanie szans w zdobywaniu wykształcenia, ustalanie przepisów dotyczących praw i obowiązków pracowników oraz pracodawców, przeciwdziałanie bezrobociu, ochrona najsłabszych jednostek i grup społecznych;
  • ekologiczne, np. ochrona walorów przyrodniczych, rekultywacja środowiska, zapewnienie przestrzennego ładu zagospodarowania;
  • obronno-militarne, np. zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego.

W odniesieniu do polityki ekonomicznej mówimy o dwóch podstawowych koncepcjach. Pierwsza z nich zakłada, że w polityce ekonomicznej wystarczą działania na rzecz wzrostu gospodarczego, gdyż to na nim opiera

się poprawa materialnego poziomu życia społeczeństwa. Ze wzrostu tego korzystają wszyscy, choć w różnym stopniu i nie zawsze w tym samym czasie. Według drugiej koncepcji rezultaty wzrostu gospodarczego nie rozkładają się w taki sposób,

że mogą skorzystać z nich wszyscy. Z tego względu samoczynny mechanizm rynkowy, który przyczynia się do rozwoju gospodarczego, nie zapewnia społeczeństwu sprawiedliwego podziału zysków, natomiast często wytwarza i utrwala nierówności

społeczne.

Współcześnie nie występuje na świecie gospodarka rynkowa, w której władze publiczne nie biorą na siebie odpowiedzialności za zaspakajanie zasadniczych potrzeb społecznych. Przede wszystkim państwo tworzy

odpowiednie warunki, w których jednostki bądź wspólnoty przejmują część odpowiedzialności za swoje bezpieczeństwo i poziom życia. Główne zadania państwa w zakresie polityki społecznej sprowadzają się do ochrony społeczeństwa przed

negatywnymi skutkami przemian ekonomicznych. Sprawiedliwość społeczna została określona w formie zasad konstytucyjnych, będących fundamentem państwa demokratycznego. Zasady te wyrażają wartości, które powinny być chronione w sferze:

  • osobistej, np. prawo do życia, wolność słowa, wolność wyznania,
  • politycznej, np. prawo do zrzeszania się, udziału w życiu publicznym,
  • ekonomicznej, np. wolność działalności gospodarczej, ochrona własności prywatnej,
  • socjalnej, np. nadzór państwa nad warunkami wykonywania pracy.

Funkcje państwa w gospodarce rynkowej

         Wyróżnia się następujące funkcje państwa dotyczące gospodarki rynkowej:

  • funkcja adaptacyjna, polegająca na podejmowaniu działań zgodnych ze zmieniającymi się uwarunkowaniami zewnętrznymi (np. zmianami w stosunkach międzynarodowych, konfliktami zbrojnymi).
  • funkcja stabilizacyjna, polegająca na stabilizacji koniunktury gospodarczej w dłuższym czasie za pomocą instrumentów, takich jak podatki, ilość pieniędzy w obiegu, przeciwdziałanie bezrobociu; w ramach funkcji stabilizacyjnej

    wyróżnia się politykę makro- i mikroekonomiczną;

  • funkcja alokacyjna [Alokacja to podział i przeniesienie ograniczonych zasobów między różne dziedziny.], polegająca na zmianie udziału władz publicznych w podziale dochodów, w finansowaniu sektorów publicznych (np. publiczna

    służba zdrowia, szkolnictwo, ochrona środowiska czy obrona obywateli) albo określaniu niezbędnego zakresu własności publicznej. W ramach tej funkcji poszukuje się takich rozwiązań instytucjonalno-prawnych, które pozwalają na precyzyjne

    rozgraniczenie praw własności do poszczególnych zasobów między różne społeczności i instytucje, tak aby w przypadku niekontrolowania własności nie dochodziło do marnotrawstwa zasobów. Przeciwdziała się także praktykom

    monopolistycznym.

  • funkcja redystrybucyjna, polegająca na poprawianiu podziału dochodów osiąganych za pomocą systemu podatkowego, a także na uzupełnianiu dochodów przez świadczenia socjalne. Funkcja ta przyczynia się do wyrównywania poziomu

    życia w społeczeństwie.

Do realizacji powyższych funkcji państwo wykorzystuje tzw. instrumenty polityki ekonomicznej, które wpływają na kształtowanie podaży i popytu. Należą do nich instrumenty:

  • polityki pieniężnej (polega ona m.in. na prowadzeniu, najczęściej przez bank centralny, systematycznych działań mających na celu zapewnienie stabilności cen),
  • polityki dochodowej (polega ona m.in. na bezpośredniej ingerencji w proces ustalania wysokości płac i cen),
  • polityki zatrudniania (polega ona m.in. na oddziaływaniu na rynek pracy pod kątem potrzeb gospodarki kraju),
  • polityki budżetowej (polega ona m.in. na ustalaniu wysokości oraz proporcji dochodów i wydatków budżetowych).

Inflacja i bezrobocie

W gospodarce rynkowej polityka pieniężna musi być prowadzona w sposób precyzyjnie powiązany z polityką dochodową i budżetową. Bardzo restrykcyjna polityka pieniężna może powodować redukcję zatrudnienia, a

nadmiernie ekspansywna – może sprzyjać inflacji i – ze względu na zagrożenia związane ze spadkiem płac – powodować wzrost żądań finansowych pracowników. Ponieważ nie można osiągnąć jednocześnie pełnego zatrudnienia i stabilnych cen,

ważnymi problemami, które muszą rozwiązać państwa prowadzące gospodarkę rynkową, są inflacja (proces wzrostu poziomu cen) i nadmierne bezrobocie (zjawisko polegające na tym, że pewna część ludzi zdolnych do pracy i jej

poszukujących nie znajduje zatrudnienia) [odsyłacz do 4.1].

Sposoby przeciwdziałania inflacji:

  • hamowanie wzrostu cen przez odpowiednie hamowanie wzrostu płac (np. negocjacje ze związkami zawodowymi, podatek od nadmiernego wzrostu wynagrodzeń, dążenie do tego, aby wzrost płac nie dokonywał się dzięki wydajności pracy),
  • zwiększanie dochodów państwa (np. przez podniesienie podatków, zmniejszanie wydatków budżetowych),
  • regulowanie dopływu pieniądza do obiegu za pośrednictwem banku centralnego, którym w Polsce jest Narodowy Bank Polski [odsyłacz do 3.2],
  • zlikwidowanie monopoli i dążenie do stworzenia konkurencji doskonałej.

Sposoby zwalczania bezrobocia:

  • pobudzanie procesów gospodarczych (np. przez zmiany w Kodeksie pracy, działania na rzecz przyciągania inwestorów zagranicznych, którzy stworzą nowe miejsca pracy, zmiany podatkowe, zachęty do uruchamiania działalności

    gospodarczej),

  • aktywizacja bezrobotnych w ramach programów umożliwiających uzyskanie nowych kwalifikacji,
  • lepsze i szybsze dopasowywanie produkcji do zmieniających się potrzeb rynkowych,
  • wspieranie rozwoju inwestycji i programów budownictwa mieszkaniowego, przy których bezrobotni mogą znaleźć zatrudnienie, a firmy możliwość zbytu dla swoich produktów i usług,
  • zwiększanie konkurencyjności krajowych produktów,
  • pobudzanie przedsiębiorczości,
  • ochrona istniejących miejsc pracy,
  • wzrost zatrudnienia przez zmniejszenie kosztów pracy.

Współcześnie w zależności od stopnia i sposobu ingerencji państwa w mechanizm rynkowy istnieją różne modele gospodarki rynkowej (np. anglosaski, skandynawski). Skrajną postacią gospodarki rynkowej byłaby gospodarka wolnorynkowa,

pozbawiona całkowicie wpływu państwa.

Ciekawostka ze świata

Najwyższy poziom inflacji w Polsce zanotowano w 1989 r., kiedy to wyniósł on ponad 600%. Najwyższą inflacją w skali świata była hiperinflacja na Węgrzech, która w 1946 r. wyniosła 41 900 000 000 000 000% (41,9

biliarda procent) w skali miesiąca, a największym nominałem był węgierski banknot o nominale 100 000 000 000 000 000 000 pengő.

Ciekawostka z Polski

W 2011 r. w Polsce wskaźnik zatrudnienia kobiet w wieku 15 lat i więcej był o około 1/4 niższy niż wskaźnik zatrudnienia mężczyzn. W grupie pracujących kobiet aż 38% posiadało wykształcenie wyższe, a w grupie

pracujących mężczyzn – odpowiednio tylko 22%. Kobiety jednak rzadziej zajmują stanowiska kierownicze, zwłaszcza – wyższego szczebla. W grupie osób pracujących na stanowiskach kierowniczych 40% stanowiły kobiety, a udział kobiet –

pracodawców był jeszcze niższy i wynosił 32%.

[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/f_kobiety_i_mezczyzni_na_rynku_pracy_2012.pdf]

Ciekawostka z Unii Europejskiej

W 2011 r. Polska znajdowała się na 20. miejscu wśród krajów Unii Europejskiej pod względem wskaźnika zatrudnienia kobiet. Państwa UE, w których wartości tego wskaźnika są najwyższe, to Szwecja, Dania, Niderlandy,

Niemcy, Finlandia i Austria, natomiast państwa, w których wartości tego wskaźnika są najniższe, to: Malta, Grecja i Włochy.

[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/f_kobiety_
i_mezczyzni_na_rynku_pracy_2012.pdf
]

Warto kliknąć i wiedzieć więcej

[Interaktywny wykres zmian poziomu inflacji w państwach UE na tle średniego poziomu inflacji w latach 1997–2010; http://ec.europa.eu/
economy_finance/focuson/inflation/measuring_pl.htm
]

[Inflacja w Polsce; http://www.nbp.pl/home.aspx?f=
/statystyka/bazowa/bazowa.htm
]

[Bezrobocie w UE; http://forsal.pl/artykuly/701268,eurostat_

bezrobocie_w_ue_wynioslo_w_marcu_10_9_proc.html]

[Bezrobocie w Polsce; http://www.stat.gov.pl/gus/5840_2047_PLK_HTML.htm]

W zgodzie z prawem

[Decyzja Komisji z dnia 23 grudnia 2002 r. wykonująca rozporządzenie Rady (EWG) nr 1612/68 w zakresie zestawiania wolnych miejsc pracy i wniosków o zatrudnienie;
http://www.eures.praca.gov.pl/zal/podstawy_prawne/Decyzja_KE_23-12-2002.pdf]

Ćwiczenia

1.      Wymień skutki inflacji i bezrobocia.

2.      Przedstaw najważniejsze funkcje państwa w gospodarce rynkowej.